Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα παρουσιάσει μια νομοθετική πρόταση για την απαγόρευση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης στην ετήσια ομιλία για την Κατάσταση της Ένωσης (SOTEU), όπως δήλωσε η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν τον Ιούλιο του 2026. Πρόσθεσε ότι η πρόταση θα βασίζεται στην ίδια εφαρμογή επαλήθευσης ηλικίας της ΕΕ την οποία είχε ανακοινώσει, με έπαρση, μήνες νωρίτερα ως «τεχνικά έτοιμη και σύντομα διαθέσιμη στους πολίτες», κάτι που όμως γρήγορα διαψεύστηκε στην πράξη, και στα δύο σημεία.
Στην πραγματικότητα, αντί για μια έτοιμη εφαρμογή, η Επιτροπή είχε τότε δημοσιεύσει απλώς ένα «σχέδιο» (blueprint), δηλαδή ένα υπόδειγμα σχεδιασμού, βάσει του οποίου τα κράτη μέλη καλούνταν να αναπτύξουν τη δική τους εφαρμογή, μαζί με ένα demo που έδειχνε πώς θα μπορούσε να μοιάζει το τελικό αποτέλεσμα. Η Επιτροπή το ονόμασε «mini-wallet», καθώς συνιστά οι τεχνικές του προδιαγραφές να βασίζονται σε εκείνες του eID Wallet, το οποίο κάθε κυβέρνηση οφείλει να παρέχει στους πολίτες της έως το τέλος του 2026.
Οι οργανώσεις ψηφιακών δικαιωμάτων ότι υπάρχουν τρόποι να διασφαλιστεί η ασφάλεια στο διαδίκτυο χωρίς να καταφύγουμε σε ευρεία, υποχρεωτική επαλήθευση ηλικίας. Αν όμως οι νομοθέτες επιμείνουν στη χρήση τέτοιων «πυλών ηλικίας», τότε είναι απαραίτητο αυτό να γίνει μέσω εργαλείων που σέβονται τα υψηλότερα πρότυπα ιδιωτικότητας, κυβερνοασφάλειας και προστασίας δεδομένων, και που είναι διαθέσιμα σε όλους χωρίς διακρίσεις. Η Επιτροπή υπόσχεται ένα εργαλείο που δήθεν πληροί αυτά τα «υψηλότερα πρότυπα», αλλά δεν έχει ακόμη ανταποκριθεί. Ας δούμε από κοντά αυτή την υποδομή ελέγχου, της οποίας η ανάπτυξη προχωρά με ταχύτατους ρυθμούς.
Η μη συνδεσιμότητα είναι προαιρετική: οι αδυναμίες της μαζικής έκδοσης πιστοποιητικών
Το πρόβλημα ξεκινά από τα θεμέλια: το mini-wallet στηρίζεται στο eID Wallet, το οποίο έχει ήδη σοβαρές αδυναμίες ως προς την ιδιωτικότητα. Όπως έχουμε εξηγήσει σε προηγούμενο κείμενό μας, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή φαίνεται να υποβαθμίζει την προστασία της ιδιωτικότητας που επιβάλλει ο νόμος για το Wallet. Ο νόμος ορίζει ότι το σύστημα οφείλει να «διασφαλίζει» τη μη συνδεσιμότητα (unlinkability) όπου αυτό είναι σχετικό. Με απλά λόγια, αυτό σημαίνει ότι το Wallet δεν θα πρέπει να επιτρέπει σε κανέναν να συνδέσει τις διαδικτυακές δραστηριότητές σας που ελέγχονται ως προς την ηλικία με την πραγματική σας ταυτότητα. Η Επιτροπή, όμως, μετατρέπει αυτή την απαίτηση σε απλή «παρεμπόδιση» της συνδεσιμότητας, δηλαδή αυτή πρέπει να είναι δύσκολη, όχι όμως κατ’ ανάγκη αδύνατη. Δεν είναι, επομένως, ιδιαίτερα καθησυχαστική αφετηρία για το νέο μέτρο επαλήθευσης ηλικίας.
Ούτε οι ίδιες οι τεχνικές προδιαγραφές του mini-wallet επαλήθευσης ηλικίας διασφαλίζουν τη μη συνδεσιμότητα. Για μια αξιόπιστη επαλήθευση ηλικίας χρησιμοποιείται μια «αγκύρωση εμπιστοσύνης» (trust anchor) — στην προκειμένη περίπτωση, το κρατικά εκδοθέν έγγραφο ταυτότητάς σας, το οποίο συνδέεται με το mini-wallet μέσω βιομετρικής επαλήθευσης. Δεν πρόκειται για ιδανική αφετηρία προς μια ανώνυμη επαλήθευση ηλικίας: όσοι δεν διαθέτουν έγγραφα ταυτότητας, κατάλληλο smartphone, ή δεν επιθυμούν να υποβληθούν σε αναγνώριση προσώπου, θα βρεθούν αποκλεισμένοι. Κι όμως, είναι απόλυτα εφικτό να αποδείξει κανείς σε μια υπηρεσία με έλεγχο ηλικίας ότι είναι άνω των 18 ετών, χωρίς να αποκαλύψει την ταυτότητά του ή οποιοδήποτε άλλο στοιχείο από το έγγραφο ταυτότητάς του. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί μέσω ενός κρυπτογραφικού μηχανισμού που ονομάζεται Αποδείξεις Μηδενικής Γνώσης (Zero Knowledge Proofs, ZKPs).
Αν και οι τεχνικές προδιαγραφές που δημοσίευσε η Επιτροπή προτείνουν τη χρήση ZKPs, δεν την καθιστούν υποχρεωτική. Πράγματι, το σχέδιο χρησιμοποιεί το προαιρετικό «ΘΑ ΠΡΕΠΕΙ» (SHOULD) κάθε φορά που αναφέρεται στις ZKPs, αντί για το δεσμευτικό «ΠΡΕΠΕΙ» (SHALL):
- Οι εφαρμογές επαλήθευσης ηλικίας «ΘΑ ΠΡΕΠΕΙ να εφαρμόζουν τον καθορισμένο μηχανισμό Απόδειξης Μηδενικής Γνώσης».
- Τα μέρη που βασίζονται στο σύστημα (οι πάροχοι υπηρεσιών στους οποίους παρουσιάζουμε τα διαπιστευτήρια ηλικίας μας για να αποκτήσουμε πρόσβαση) «ΘΑ ΠΡΕΠΕΙ να εφαρμόζουν τον μηχανισμό επαλήθευσης Απόδειξης Μηδενικής Γνώσης».
- Αντίθετα, οι πάροχοι πιστοποίησης (που εκδίδουν το διαπιστευτήριο ηλικίας στο wallet) απλώς «ΠΡΕΠΕΙ να υποστηρίζουν τη μαζική έκδοση πιστοποιήσεων Απόδειξης Ηλικίας», και «ΠΡΕΠΕΙ να ορίζουν τη χρονοσφραγίδα […] με ακρίβεια που περιορίζει τις πληροφορίες συνδεσιμότητας» (η έμφαση στο «περιορίζει» είναι δική μας).
Με άλλα λόγια, το σύστημα δεν απαιτεί από τα εμπλεκόμενα μέρη να χρησιμοποιήσουν τις ισχυρότερες διαθέσιμες τεχνολογίες προστασίας ιδιωτικότητας. Αντίθετα, το σχέδιο επιβάλλει τη χρήση της τεχνικής της «μαζικής έκδοσης», η οποία δεν προστατεύει επαρκώς την ιδιωτικότητα. Σύμφωνα με αυτό το σχήμα, ο πάροχος σάς δίνει μια «παρτίδα» διαφορετικών, μίας χρήσης διαπιστευτηρίων· καθώς χρησιμοποιείτε ένα διαφορετικό σε κάθε υπηρεσία με έλεγχο ηλικίας, οι υπηρεσίες αυτές δεν μπορούν να συνεργαστούν μεταξύ τους ώστε να εντοπίσουν ποιους κοινούς χρήστες έχουν. Παρ’ όλα αυτά, τα διαπιστευτήρια αυτά εξακολουθούν να φέρουν αρκετά στοιχεία μοναδικά για εσάς, τα οποία ο πάροχος μπορεί να συσχετίσει πίσω σε εσάς — όπως salts, hashes, δημόσια κλειδιά, ψηφιακές υπογραφές και χρονοσφραγίδες. Αν υπάρξει συνεργασία, εθελοντική ή υποχρεωτική, ανάμεσα στον πάροχο των διαπιστευτηρίων ηλικίας και τους ιστότοπους στους οποίους αυτά χρησιμοποιούνται, τα στοιχεία αυτά θα μπορούσαν να σας ταυτοποιήσουν στις διάφορες υπηρεσίες που χρησιμοποιείτε. Γι’ αυτό, ενώ η μαζική έκδοση μπορεί να δυσχεράνει την παρακολούθηση των χρηστών, δεν την καθιστά αδύνατη, και δεν θα έπρεπε από μόνη της να χαρακτηρίζεται λύση φιλική προς την ιδιωτικότητα.
Η μη συνδεσιμότητα δύσκολα μπορεί να διασφαλιστεί: οι αδυναμίες των Αποδείξεων Μηδενικής Γνώσης
Όπως ήδη σημειώσαμε, είναι προβληματικό το ότι το mini-wallet προτείνει μηχανισμούς ZKPs χωρίς να επιβάλλει τη χρήση τους· η θέσπισή τους ως υποχρεωτικών θα αποτελούσε ένα καλό πρώτο βήμα. Ωστόσο, ακόμη κι αν οι ZKPs καθίσταντο υποχρεωτικές, αυτό δεν θα εγγυόταν από μόνο του ένα φιλικό προς την ιδιωτικότητα σύστημα.
Σκεφτείτε το εξής: το σχέδιο συνιστά «ένας Πάροχος Πιστοποίησης να λειτουργεί επίσης και ως πάροχος της Εφαρμογής Επαλήθευσης Ηλικίας στην οποία εκδίδει τις πιστοποιήσεις». Αυτό συγκεντρώνει τον έλεγχο τόσο της έκδοσης όσο και της παρουσίασης των πιστοποιήσεων ηλικίας στα ίδια χέρια, γεγονός που διευκολύνει τον εκδότη (ας πούμε, το ίδιο το κράτος) να «ρίχνει μια ματιά» κάθε φορά που παρουσιάζουμε τα διαπιστευτήριά μας σε μια υπηρεσία με έλεγχο ηλικίας.
Επιπλέον, το σχέδιο απλώς «δεν υποχρεώνει τον Πάροχο Πιστοποίησης να αποθηκεύει μόνιμα οποιαδήποτε πληροφορία σχετική με μια Πιστοποίηση Απόδειξης Ηλικίας». Πρόκειται για χαμένη ευκαιρία στο πεδίο της ελαχιστοποίησης δεδομένων, καθώς, για να αποτραπεί η παρακολούθηση, η διατύπωση θα έπρεπε να είναι: «ο Πάροχος Πιστοποίησης ΔΕΝ ΕΠΙΤΡΕΠΕΤΑΙ να αποθηκεύει καμία μόνιμη πληροφορία σχετική με μια Πιστοποίηση Απόδειξης Ηλικίας».
Τέλος, είναι σαφές ότι, ανάλογα με την πραγματική αρχιτεκτονική του συστήματος, η συνδεσιμότητα θα μπορούσε και πάλι να επιτευχθεί μέσω της διαχείρισης συναλλαγών στο backend της εφαρμογής, μέσω των αλληλεπιδράσεων σε επίπεδο δικτύου, ή μέσω συσχέτισης της ροής έκδοσης και παρουσίασης. Όπως τονίζουν 438 επιστήμονες και ερευνητές ασφάλειας και ιδιωτικότητας, αν η κεντρική αρχή που διαχειρίζεται το σύστημα είναι τεχνικά σε θέση να συνδέσει τα δεδομένα, τότε καταστροφές για την ιδιωτικότητα θα ξεσπούν σιωπηλά κάθε φορά που το σύστημα παραβιάζεται, κλητεύεται δικαστικά, ή απλώς λειτουργεί κακόβουλα.
Για τους παραπάνω λόγους, η επιβολή μόνο υποχρεωτικών ZKPs δεν θα ήταν αρκετή για να επιτευχθεί αυστηρή μη συνδεσιμότητα. Ειδικά στην περίπτωση κεντρικοποιημένων συστημάτων επαλήθευσης ηλικίας, ολόκληρο το σύστημα πρέπει να ελέγχεται ανεξάρτητα, ώστε να διασφαλίζεται πως ελαχιστοποιεί τη συλλογή δεδομένων, διατηρεί σαφή διαχωρισμό μεταξύ των διαφόρων φορέων και ρόλων, περιορίζει την καταγραφή και τη διατήρηση δεδομένων, και αξιοποιεί τεχνολογίες δικτύου φιλικές προς την ιδιωτικότητα όπου αυτό απαιτείται. Το πρόβλημα, επομένως, ξεπερνά κατά πολύ τα αμήχανα, αλλά βασικά, προβλήματα ασφάλειας που εντόπισε στο demo της Επιτροπής μια ανεξάρτητη έρευνα ασφαλείας, αμέσως μετά την παρουσίασή του.
Είκοσι επτά αποχρώσεις εφαρμογών επαλήθευσης ηλικίας, με δυνατότητα επαναχρησιμοποίησης — κι ο αριθμός ανεβαίνει
Όπως προαναφέρθηκε, ολόκληρο το σύστημα πρέπει να ελέγχεται ανεξάρτητα, αν θέλουμε να εμπιστευτούμε τις υποσχέσεις περί «φιλικής προς την ιδιωτικότητα» τεχνολογίας. Ευτυχώς, ο Κανονισμός eIDAS ορίζει ότι οι κυβερνήσεις οφείλουν να καθιστούν τις εφαρμογές eID Wallet ανοιχτού κώδικα. Αυτό σημαίνει ότι, θεωρητικά, το κοινό θα πρέπει να μπορεί να επιθεωρήσει τον κώδικα και να δει πώς λειτουργεί η εφαρμογή. Ωστόσο, τόσο ο κώδικας client-side όσο και ο server-side έχουν σημασία για τον δημόσιο έλεγχο, και ο Κανονισμός, δυστυχώς, προσθέτει ότι, όπου αυτό δικαιολογείται, οι κυβερνήσεις μπορούν να αρνηθούν αυτό το επίπεδο διαφάνειας για τον «πηγαίο κώδικα βιβλιοθηκών, τα κανάλια επικοινωνίας ή άλλα στοιχεία που δεν φιλοξενούνται στη συσκευή του χρήστη». Επιπλέον, η απαίτηση αυτή ισχύει μόνο για το εθνικό eID Wallet, όχι για τις εθνικές εφαρμογές επαλήθευσης ηλικίας, οι οποίες μπορεί να βασίζονται σε αυτό ή να είναι ενσωματωμένες σε αυτό — ή και όχι.
Ήδη βλέπουμε κυβερνήσεις να αναπτύσσουν συστήματα επαλήθευσης ηλικίας που περιέχουν ιδιόκτητο (proprietary) κώδικα. Η εφαρμογή της Δανίας διαθέτει ιδιόκτητο κώδικα ακόμη και στο client-side, κάτι που καθιστά αδύνατο κάθε ουσιαστικό, ανεξάρτητο δημόσιο έλεγχο της εφαρμογής. Δεδομένου του κινδύνου να χρησιμοποιηθούν οι εφαρμογές και τα wallets επαλήθευσης ηλικίας για την παρακολούθηση της διαδικτυακής δραστηριότητας των πολιτών, κάθε εμπόδιο στη δυνατότητα ελέγχου και επιθεώρησης αυτών των συστημάτων υπονομεύει την εμπιστοσύνη των χρηστών.
Επιπλέον, αρκετές κυβερνήσεις δεν σκοπεύουν να ακολουθήσουν τις τεχνικές προδιαγραφές που προτείνει η Επιτροπή. Αυτό σημαίνει πως θα μπορούσαμε να καταλήξουμε με 27 διαφορετικές εκδοχές εφαρμογών επαλήθευσης ηλικίας, μία για κάθε κράτος μέλος, με διαφορετικούς σχεδιασμούς, τεχνολογίες και επίπεδα προστασίας ιδιωτικότητας. Κάθε ένα από αυτά τα συστήματα θα πρέπει να ελέγχεται ανεξάρτητα, στον βαθμό που αυτό είναι εφικτό, τόσο κατά την έναρξή του όσο και καθ’ όλη τη διάρκεια της «ζωής» του. Πρόκειται για τεράστιο όγκο εργασίας, και αν εντοπιστεί κάποιο πρόβλημα, δεν θα διαθέτουμε κανένα μοχλό πίεσης —πέρα από τον δημόσιο διασυρμό— για να υποχρεώσουμε τις κυβερνήσεις να διορθώσουν τον κώδικα.
Πέρα από αυτό, μόλις η υποδομή τεθεί σε λειτουργία, η υπόσχεση για «φιλική προς την ιδιωτικότητα επαλήθευση ηλικίας» μπορεί να ανακληθεί ή να καταστεί κενή περιεχομένου, από τη μια μέρα στην άλλη. Ορισμένα κράτη μέλη της ΕΕ εξετάζουν ήδη συστήματα που θα απαιτούν από τους πολίτες να δηλώνουν τη νόμιμη ταυτότητά τους, όχι απλώς την ηλικία τους, προτού αποκτήσουν πρόσβαση σε μέσα κοινωνικής δικτύωσης (Βέλγιο) ή πλατφόρμες κοινής χρήσης βίντεο (Αυστρία).
Η επαλήθευση ηλικίας σηματοδοτεί το τέλος της ελεύθερης πρόσβασης στο διαδίκτυο. Οφείλουμε να αρνηθούμε να την κατασκευάσουμε — είτε σε επίπεδο ΕΕ είτε σε εθνικό επίπεδο — όσο η άρνηση παραμένει ακόμη επιλογή. Η ασφάλεια στο διαδίκτυο μπορεί να επιτευχθεί μέσω άλλων δρόμων.
Πηγή άρθρου: https://edri.org/