Πώς η ευρωπαϊκή προσέγγιση στο ελεύθερο λογισμικό μπορεί να ενισχύσει τα δικαιώματα και τη δημοκρατική διακυβέρνηση
Η ραγδαία εξάπλωση δεδομενοκεντρικών τεχνολογιών μετασχηματίζει τόσο τη δημόσια διοίκηση όσο και την άσκηση κρατικής ισχύος. Όλο και συχνότερα, τα ίδια τεχνολογικά εργαλεία και οι ίδιες εταιρείες εξυπηρετούν ταυτόχρονα στρατιωτικούς σκοπούς και πολιτικές χρήσεις, από την υγειονομική διαχείριση έως την κοινωνική πρόνοια. Αυτή η σύγκλιση, που διεθνώς περιγράφεται ως στρατιωτικοποίηση της τεχνολογίας, δημιουργεί σοβαρούς κινδύνους για την ιδιωτικότητα, την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και τη δημοκρατική λογοδοσία, ιδιαίτερα όταν δεν υπάρχουν επαρκή θεσμικά αντίβαρα.
Η εμπειρία των τελευταίων ετών δείχνει ότι κυβερνήσεις και δημόσιοι οργανισμοί βασίζονται ολοένα και περισσότερο σε συστήματα μεγάλης κλίμακας, όπως υπολογιστικά νέφη, εργαλεία ανάλυσης δεδομένων και συστήματα επιτήρησης. Τα συστήματα αυτά συχνά παρέχονται από μεγάλους ιδιωτικούς παρόχους που δραστηριοποιούνται ταυτόχρονα σε στρατιωτικές, αστυνομικές και καθαρά πολιτικές εφαρμογές. Το αποτέλεσμα είναι η θόλωση των ορίων μεταξύ πολιτικής διοίκησης και στρατιωτικής ισχύος, με άμεσες συνέπειες για την προστασία των προσωπικών δεδομένων και την ισορροπία των εξουσιών.
Ένα από τα βασικά προβλήματα που αναδεικνύονται είναι ότι τα ισχύοντα νομικά πλαίσια έχουν σχεδιαστεί με την υπόθεση ότι υπάρχει σαφής διάκριση μεταξύ ειρήνης και πολέμου, καθώς και μεταξύ πολιτικής και στρατιωτικής χρήσης της τεχνολογίας. Στην πράξη, όμως, πολλές ρυθμίσεις προστασίας δεδομένων εξαιρούν ρητά ζητήματα εθνικής ασφάλειας ή στρατιωτικές δραστηριότητες. Αυτό δημιουργεί κενά διακυβέρνησης, καθώς δεδομένα που συλλέγονται ή επεξεργάζονται σε ένα πλαίσιο μπορούν εύκολα να επαναχρησιμοποιηθούν σε άλλο, χωρίς επαρκή έλεγχο ή διαφάνεια.
Σε αυτό το περιβάλλον, η ευρωπαϊκή προσέγγιση στο ελεύθερο και ανοιχτό λογισμικό αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Η Ευρωπαϊκή Ένωση, μέσα από ένα πλέγμα νομοθετικών και πολιτικών πρωτοβουλιών, προωθεί το ανοιχτό λογισμικό ως εργαλείο ψηφιακής κυριαρχίας, διαφάνειας και προστασίας θεμελιωδών δικαιωμάτων. Όπως επισημαίνεται και σε πρόσφατες ευρωπαϊκές αναλύσεις για τη νομοθεσία γύρω από το ανοιχτό λογισμικό, το ανοιχτό λογισμικό δεν αποτελεί απλώς τεχνική επιλογή, αλλά στρατηγικό μέσο για τη μείωση της εξάρτησης από κλειστά, αδιαφανή και δυνητικά στρατιωτικοποιημένα οικοσυστήματα.
Η μη στρατιωτική χρήση του ανοιχτού λογισμικού στον δημόσιο τομέα μπορεί να λειτουργήσει ως αντίβαρο στη στρατιωτικοποίηση της τεχνολογίας. Λύσεις ανοικτού κώδικα επιτρέπουν τον έλεγχο του πηγαίου κώδικα, τη δημόσια λογοδοσία και την ανεξάρτητη αξιολόγηση κινδύνων για την ιδιωτικότητα και τα ανθρώπινα δικαιώματα. Επιπλέον, διευκολύνουν την εφαρμογή της αρχής της ελαχιστοποίησης δεδομένων και της προστασίας εξ αρχής και εξ ορισμού, όπως προβλέπεται από το ευρωπαϊκό πλαίσιο προστασίας δεδομένων.
Ιδιαίτερα κρίσιμο είναι το γεγονός ότι το ανοιχτό λογισμικό μπορεί να ενισχύσει τη θεσμική διάκριση μεταξύ πολιτικών και στρατιωτικών εφαρμογών. Όταν ο δημόσιος τομέας βασίζεται σε ανοικτές τεχνολογίες που αναπτύσσονται και συντηρούνται με σαφώς ορισμένους πολιτικούς σκοπούς, μειώνεται ο κίνδυνος έμμεσης μεταφοράς δεδομένων ή υποδομών σε στρατιωτικά πλαίσια χωρίς δημοκρατικό έλεγχο. Αντίθετα, η εξάρτηση από κλειστές πλατφόρμες που λειτουργούν ταυτόχρονα για στρατιωτικές και πολιτικές ανάγκες ενισχύει τη συγκέντρωση ισχύος και περιορίζει τις δυνατότητες εποπτείας.
Ωστόσο, το ανοιχτό λογισμικό από μόνο του δεν αρκεί. Όπως υπογραμμίζεται και από οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, απαιτείται μια ολιστική προσέγγιση διακυβέρνησης των δεδομενοκεντρικών συστημάτων. Αυτή πρέπει να συνδυάζει την προστασία ανθρωπίνων δικαιωμάτων, το δίκαιο προστασίας δεδομένων, τον έλεγχο εξαγωγών τεχνολογίας, τη ρύθμιση ιδιωτικών εταιρειών ασφάλειας και την εταιρική ευθύνη. Μόνο μέσα από τη συνεργασία κυβερνήσεων, ρυθμιστικών αρχών, τεχνικών κοινοτήτων και κοινωνίας των πολιτών μπορεί να διασφαλιστεί ότι οι τεχνολογίες υπηρετούν τη δημοκρατία και όχι τη διαρκή επιτήρηση.
Συμπερασματικά, η ευρωπαϊκή στρατηγική για το ανοιχτό λογισμικό προσφέρει ένα κρίσιμο εργαλείο για την αντιμετώπιση των κινδύνων που προκύπτουν από τη στρατιωτικοποίηση της τεχνολογίας. Επενδύοντας σε ανοικτές, διαφανείς και μη στρατιωτικές ψηφιακές υποδομές, η δημόσια διοίκηση μπορεί να ενισχύσει την προστασία της ιδιωτικότητας, να αποκαταστήσει την εμπιστοσύνη των πολιτών και να διασφαλίσει ότι η ψηφιακή μετάβαση παραμένει ευθυγραμμισμένη με τις θεμελιώδεις αξίες του κράτους δικαίου και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
—